Fotogaleria

 

Tradycje konstytucyjne przestrzeni Warszawy

 

 

 

 

Od wieku XVI mieszczańska Warszawa (Stara i Nowa Warszawa) i jej okolice stawały się stopniowo miejscem najważniejszych decyzji państwowych Królestwa Polskiego (Korony Polskiej) a po 1569 roku Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego - państwa federacyjnego, opartego na Unii Narodów Europy Środkowej (polskiego, litewskiego, ruskiego, pruskiego...).

Warszawa Stara i Nowa - niewielkie miasteczka lokowane na prawie chełmińskim, od wieku XV awansowały do rangi stolicy Księstwa Mazowieckiego. Tu odbywały się sejmy księstwa i znajdowały się siedziby książąt piastowskich z linii mazowieckich.

W roku 1526, po bezpotomnej śmierci ostatnich książąt piastowskich z linii mazowieckiej, następuje przyłączenie Mazowsza do Korony Polskiej. Dnia 25 sierpnia 1526 Zygmunt Stary przybywa do Warszawy i potwierdza przyłączenie Mazowsza do Korony Polskiej.

 

 

 

Warszawa - Stolica Mazowsza - miejsce obrad Sejmiku Generalnego Mazowieckiego (od końca XV w.) w salach przyziemia Zamku Książęcego i (po 1574 r.) w kościele Św. Marcina, ul. Piwna.

 

Miasto Warszawa i starostwo główne, sądowne w województwie i księstwie mazowieckiem, leży nad Wisłą, sądzą w niem roki ziemski i grodzkie, ma powiatów cztery: błoński, tarczyński, kamieniecki i nurski, na tem mieście starosta od Króla (...) są dwie mieście od siebie oddzielone, jedno murowane, które zowią Stare Miasto, a drugie drewniane, które zowią Nowe Miasto, każde z nich swego prawa używa i osobny urząd mają...

Lustracja Warszawy z roku 1564

 

Stopniowo po roku 1526, stolica Mazowsza, jednej z prowincji Królestwa Polskiego, stawała się miejscem sejmowym.

W latach 1529, 1556/57, 1563/64 zbierają się w Warszawie,
w salach Zamku Królewskiego pierwsze Sejmy Walne.

W latach 1505-1587 Sejmy Królestwa Polskiego zbierały się 29 razy, z tego najczęściej w Krakowie, a także w Radomiu, Piotrkowie, Bydgoszczy, Toruniu, Lublinie.

 

 

 

Warszawa - konstytucyjne miejsce obrad Sejmów Rzeczypospolitej Korony Polskiej
i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

 

Akt Unii Lubelskiej przyjętej 1 lipca 1569 roku

 

Aktem Unii przyjętej na Sejmie w Lublinie 1 lipca 1569 roku powstała Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jedno z jej postanowień uczyniło Warszawę miejscem zbierania się wspólnych Sejmów Rzeczypospolitej:

 

Miejsce Sejmom Walnym Koronnym w Polszcze, jako je składać mamy, tak już Warszawę na to naznaczamy...

Z Aktu: Potwierdzenie Unii Między Narody Polskiemi i Litewskiemi, Na Sejmie Walnym Lubelskim Roku 1569 skończonej [Volumina Legum T. 2 s. 92]

 

 

 

Widok Warszawy po 1573 roku, najstarszy znany widok Warszawy sejmowej: Constitucie Statuta y przywileje na walnych Sejmach Koronnych od Roku Pańskiego 1550 aż do Roku 1581 uchwalone, Kraków 1581 i 1589.

 

Jednym z nowych i istotnych elementów przestrzennych, obok przebudowy Zamku Królewskiego, była budowa pierwszego stałego mostu przez Wisłę. Jego budowę rozpoczął Król Zygmunt August
w 1568 roku, a zakończyła po jego śmierci królowa Anna Jagiellonka. Most został oddany do użytku 5 kwietnia 1573 roku przed rozpoczynającym się sejmem elekcyjnym. Most w stanie nienaruszonym przetrwał do roku 1603, potem był jeszcze w tym miejscu odtwarzany przed kolejnymi elekcjami. Miał on znaczenie praktyczne - był pierwszym stałym mostem przez Wisłę, umożliwiającym komunikację do Warszawy ze wszystkich stron oraz posiadał znaczenie symboliczne - łączył Litwę z Koroną.

 

To jest on brzeg szczęśliwy, gdzie na czaszy wieczne

Litwa y Polska maią seymy mieć społeczne.

A ten, który to wielkim swym staraniem sprawił,

Aby iuż więc żadnego wstrętu nie zostawił,

Wisłę, która nie zawżdy przewoźnika słucha,

Mostem spętał: bród wielki, ale droga sucha

Jan Kochanowski

 

 


W okresie bezkrólewia w latach 1572-1573 Warszawa staje się miejscem Sejmu Konwokacyjnego (styczeń-luty 1573) i pierwszego Sejmu Elekcyjnego. Ustalone zostają wówczas najważniejsze akty konstytucyjne Rzeczypospolitej, tworzące Ustawę Zasadniczą aż do końca XVIII wieku, czyli: Akt Konfederacji Warszawskiej (przyjęty 28-29 stycznia i uchwalony w maju 1573 roku) oraz Artykuły Henrykowskie (przyjęte 20 maja 1573 roku) oraz pierwsze Pacta Conventa przygotowane dla Henryka Walezego.

 

 

 

Zamek Królewski w Warszawie i Pole pierwszej electio viritim przy wsi Kamion
- miejsca uchwalenia i przyjęcia pierwszej Ustawy Zasadniczej Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (Rzeczypospolitej wielu narodów)

 

 

1573 Confoederatio Generalis Varsoviae

 

 

Warszawska Konfederacja Generalna podpisana 28 stycznia 1573 roku na Zamku Królewskim, uchwalona
w maju 1573 roku na polach Kamionu pod Warszawą

 

Deklaracja konstytucyjna i zarazem akt tolerancji, zapadły na sejmie konwokacyjnym w czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta. Różnowiercy, obawiając się Henryka Walezego, współwinnego rzezi w noc św. Bartłomieja, pragnęli zabezpieczyć sobie tym sposobem swobodę religijną. W praktyce konfederacja, acz dała możliwość swobodnego wyznawania wiary, to jednak, w braku ustaw wykonawczych, nie zabezpieczyła różnowierców przed napaściami i tumultami ze strony katolików.

Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku

 

Oryginał pergaminowy dokumentu uchwalonego na sejmie elekcyjnym 12 maja 1573 roku na polach Kamionu koło Warszawy posiada 17 podpisów wykonanych ręką przepisywacza. Wśród tych, które udało się odczytać widnieją nazwiska: Franciszka Krasińskiego - Biskupa Krakowskiego, Jana Firleja - Marszałka Wielkiego Koronnego i Wojewody Krakowskiego, Piotra Zborowskiego - Wojewody Sandomierskiego, Olbrychta Łaskiego - Wojewody Sieradzkiego, Jana Sierakowskiego - Wojewody Łęczyckiego, Ostafiego Wołowicza - Kasztelana Trockiego, Podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego, Hieronima Ossolińskiego - kasztelana Sandomierskiego, Stanisława Herburta - Kasztelana Lwowskiego, Stanisława Słupeckiego z Konar - Kasztelana Lubelskiego i Zygmunta Wolskiego - Kasztelana Czerskiego, Starosty Warszawskiego.

Pod dokumentem znajduje się 206 pieczęci, częściowo zidentyfikowanych (128).

 

 

Artykuły Henrykowskie przyjęte podczas sejmu elekcyjnego na Kamionie pod Warszawą 20 maja 1573 roku

 

Stanowiły pierwszą konstytucję (Ustawę Zasadniczą) Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od imienia pierwszego króla wybranego podczas elekcji viritim nazwane zostały "Artykułami Henrykowskimi". Obowiązywały przez 200 lat aż do czasów uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 roku. Zobowiązywały każdego wybranego w drodze elekcji króla do szanowania wszystkich istniejących przywilejów i praw, utrzymania wolnej elekcji i zrzeczenia się tytułu dziedzica Korony. Wprowadzały zasadę tolerancji religijnej, uchwaloną w trakcie sejmu konwokacyjnego w Akcie Konfederacji Generalnej Warszawskiej i poddawały króla kontroli wybieranych na każdym sejmie senatorów-rezydentów, bez których wiadomości król nic nie mógł postanowić w sprawach państwowych. Król miał zwoływać sejm co najmniej raz na dwa lata. Sejm miał mieć wyłączność na podejmowanie decyzji w sprawach wojny i pokoju, uchwalanie podatków. Wszystkie pisma królewskie dotyczące spraw urzędowych musiały być pieczętowane przez kanclerzy lub podkanclerzy koronnych lub litewskich. Artykuły Henrykowskie zapowiadały wprowadzenie niezależnego sądownictwa oraz zawierały prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi przez obywateli w przypadku naruszenia przez niego prawa.

 

Uchwalone podczas sejmu elekcyjnego na Kamionie 20 maja 1573 roku Artykuły Henrykowskie zawierały w punkcie 2 główne postanowienie Aktu Konfederacji:

 

...A iż w tey zacney Koronie narodu Polskiego, Litewskiego, Ruskiego i Inflanckiego i innych jest niemało dissidentes in religione, przestrzegając na potem iakich sedecyi y tumultow z tey przyczyny, rozerwania albo niezgody religii. Warowali to sobie niektórzy obywatele Koronni Konfederacyą osobliwą, że w tey mierze in causa religionis mają w pokoju bydź zachowani, którą My im obiecuiemy trzymać w cale, czasy wiecznemi...

 

Artykuły kończyło przyrzeczenie: ... A ieślibyśmy (czego Boże uchoway) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycyom wykroczyli, abo czego nie wypełnili: tedy obywatele Koronne oboyga narodu, od posłuszeństwa y wiary Nam powinney, wolne czyniemy...

 

 

Artykuły Henrykowskie i Pacta Conventa z 1573 roku

 

 

Warszawa (Varsovia) królewska-rezydencjonalna oraz Warszawa mieszczańska (Stara i Nowa) po 1586 roku, drzeworyt Abrahama Hogenberga według rysunku Jakuba Hofnagla

 

 

 

Warszawa - miejsce kolejnych electio viritim królewskich Rzeczypospolitej

 

 

 

Pole elekcyjne na Woli


Sejmy elekcyjne:

 

1573 - Henryk Walezy  na polach wsi Kamion

1575 - Anna Jagiellonka na polach wsi Wielka Wola

1576 - Stefan Batory na polach wsi Wielka Wola

1587 - Zygmunt III Waza na polach wsi Wielka Wola

1632 - Władysław IV na polach wsi Wielka Wola

1648 - Jan II Kazimierz na polach wsi Wielka Wola

1669 - Michał Korybut Wiśniowiecki  na polach wsi Wielka Wola

1674 - Jan III Sobieski na polach wsi Wielka Wola

1697 - August II Mocny Sas na polach wsi Wielka Wola

1704 - Stanisław Leszczyński na polach wsi Wielka Wola

1733 - Stanisław Leszczyński na polach wsi Wielka Wola

1733 - August III Sas na polach wsi Kamion

1764 - Stanisław August Poniatowski  na polach wsi Wielka Wola

 

 

 


 

Varsovia Regni Poloniae Sedes - Warszawa Koronna, Marszałkowska, Rezydencjonalna

 

Władza Marszałka Wielkiego Koronnego i Nadwornego w promieniu 1 mili od miejsca pobytu króla, sejmy elekcyjne, koronne
i walne, rezydencje królewskie, urzędy Rzeczypospolitej, liczne pałace, dwory, jurydyki, miasteczka i osady w ciągu XVII i XVIII wieku
- wpływały na rozwój tego szczególnego miasta rezydencjonalnego. Miasto to z czasem znalazło się w opozycji do mieszczańskich: Starej
i Nowej Warszawy, rozwijając się żywiołowo jako Metropolia Rzeczypospolitej wielu narodów - federacji państw wielonarodowych, wielokulturowych i wielowyznaniowych, jako Rzeczypospolitej narodu polskiego, litewskiego, ruskiego i pruskiego (inflanckiego). To miasto porządkowały przestrzennie w XVII wieku wały zygmuntowskie a w połowie XVIII wieku tzw. Wały Lubomirskiego. One to zdeterminowały kształt przestrzenny późniejszego centrum Warszawy. Prawnie jednolitym organizmem miejskim Warszawa stała się dopiero w 1791 roku na mocy Prawa o Miastach, uchwalonego jako część Konstytucji 3 Maja 1791 roku.

 

 

 

Warszawa XVII i XVIII wieku

 

Zamek Królewski - mieściły się w nim najważniejsze urzędy Rzeczypospolitej, był siedzibą króla, kanclerzy, marszałków; odbywały się w nim obrady Izby Poselskiej i Senatu, sądów zadwornych, referendarskich, asesorskich, sejmowych.

 

Pałac Rzeczypospolitej (dawniej Krasińskich) - po 1764 roku mieściły się w nim zreformowane sądy Rzeczypospolitej: wojskowe, skarbowe, marszałkowskie, asesorskie, edukacji narodowej.

 

Rezydencje Królewskie - Zamek Królewski, Zamek Ujazdowski, Pałac Kazimierzowski (Villa Regia), Wilanów, Marywill, Marymont, Pałac Saski, Łazienki.

 

Rezydencje warszawskie Królów Rzeczypospolitej na planie z pierwszej połowy XVIII wieku

 

 

 

Warszawa - miejsce uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 roku

 

Zamek Królewski, Plac Zamkowy, Katedra Św. Jana

 

Uchwalenie Konstytucji 3 Maja

Warszawa - stolica Polski, w wieku XIX i XX - jako centrum konstytucyjne państwa, stanowiła miejsce uchwalania, przyjmowania, realizowania licznych aktów konstytucyjnych.

 

Miejsca konstytucyjne: Zamek Królewski, Pałac Krasińskich, Pałac Kronenberga, Sejm i Senat (ul. Wiejska), Belweder, Pałac Namiestnikowski i inne.

 

 

 

Stolica - Księstwa Warszawskiego (1807-1815), Królestwa Polskiego (1815-1915), Rzeczypospolitej Polskiej (1918-1945), Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Rzeczypospolitej Polskiej

 

Uchwała o sposobie początkowania, obradowania, dyskutowania i przyjmowania projektów z dnia 22 stycznia 1831 roku

 

Uchwała o władzy Naczelnego Wodza z dnia 24 stycznia 1831 roku

 

Uchwała o Rządzie z dnia 29 stycznia 1831 roku

 

Uchwała o kokardzie Narodowej z dnia 7 lutego 1831 roku

 

Uchwała o Przysiędze z dnia 8 lutego 1831 roku

 

Uchwała o reprezentacji dla Litwy i Wołynia z 11-19 maja 1831 roku

 

Uchwała o komisjach sejmowych z dnia 21 lipca 1831 roku

 

Uchwała względem zmiany atrybucji Wodza Naczelnego z dnia 13-14 sierpnia 1831 roku

 

Uchwała o Rządzie z dnia 17 sierpnia 1831 roku

 

Uchwała o Radzie Stanu z dnia 30 sierpnia 1831 roku

 


Spis eksponatów prezentowanych
w siedzibie Trybunału Konstytucyjnego

 

 

Warszawa - metropolia europejska

plansze z Atlasu Unii Metropolii Polskich 2002, Andrzej Lubiatowski

 

1.                      Warszawa i submetropolie polskie w sieci europejskiej

 

2.                      Warszawa i submetropolie polskie - sieciami w sieci Trans-European Network

 

3.           Warszawa - stolica Polski, metropolia - region versus gmina

 

 

Miejsca tradycji konstytucyjnych Warszawy - zdjęcia lotnicze

(fot. Marek Ostrowski)

 

4.                      Symboliczne miejsce dawnego pola elekcyjnego na Woli, obelisk Electio viritim między ulicami Obozową i Jana Ostroroga.

 

5.                      Fragment dawnego pola elekcyjnego na Kamionie, miejsce uchwalenia pierwszej Ustawy Zasadniczej Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego - Artykułów Henrykowskich z 20 maja 1573 roku, zatwierdzenia Aktu Konfederacji Generalnej Warszawskiej z 28 stycznia 1573 roku. Rejon obecnych ulic: Targowej, Zamojskiego, Grochowskiej i Lubelskiej.

 

6.                      Zamek Królewski - do roku 1795 siedziba najważniejszych urzędów Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, między innymi Urzędu Królewskiego, Sejmu Rzeczypospolitej: Izby Poselskiej i Senatorskiej, Urzędu Kanclerskiego, Jurysdykcji Marszałkowskiej, sądów referendarskich, asesorskich, relacyjnych. Zamek Królewski był między innymi miejscem przyjęcia Aktu Konfederacji Generalnej Warszawskiej 28 stycznia 1573 roku, obrad Sejmu Czteroletniego i uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 roku. Obok Zamku rozciągały się dwa miasta mieszczańskie: Stara i Nowa Warszawa, obecnie Stare i Nowe Miasto.

 

7.                      Plac Krasińskich z Pałacem Rzeczypospolitej i obecną siedzibą Sądu Najwyższego. Pałac Rzeczypospolitej (dawniej Krasińskich) był w latach 1765 - 1795 siedzibą Jurysdykcji ultimae instantiae Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (sądów): Komisji Wielkiej Wojskowej, Komisji Skarbu Koronnego, Jurysdykcji Marszałkowskiej, Asesorii Koronnej i Komisji Edukacji Narodowej. W czasach późniejszych był także siedzibą instytucji sądowniczych: Rady Stanu Księstwa Warszawskiego (1807-1815), Sądu Kasacyjnego (1810-1815), Sądu Apelacyjnego (1808-1876), Rad Stanu Królestwa Polskiego (1815-1841), Sądu Najwyższej Instancji (1815-1841), IX i X Departamentów Rządzącego Senatu
(1841-1875), Izby Sądowej Warszawskiej i Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej (1917-1939).

 

8.                      Parlament Rzeczypospolitej Polskiej - zespół gmachów przy ul. Wiejskiej i Pięknej. W latach 1918-1939 siedziba Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, od 1952 roku Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, obecnie Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej. Miejsce uchwalenia konstytucji z 1921, 1935, 1952, 1997 roku.

 

9.                      Plac Konstytucji, nazwany na pamiątkę uchwalenia Konstytucji PRL 22 lipca 1952 roku i oś ulicy Marszałkowskiej.

 

10.                 Pałac Prezydencki (dawniej Koniecpolskich, Radziwiłłów, Namiestnikowski, Urzędu Rady Ministrów) - obecnie siedziba Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Do 1831 roku siedziba Rządu Królestwa Polskiego, następnie Warszawskiego Rządu Gubernialnego, w latach II Rzeczypospolitej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej siedziba Urzędu Rady Ministrów.

 

11. Plac Unii Lubelskiej i Aleja Jana Chrystiana Szucha. Siedziba Trybunału Konstytucyjnego, w tle fragment kompleksu gmachów Kancelarii Premiera.

 

Panoramy konstytucyjne Warszawy

plansze

 

12. Varsovia - najstarszy zachowany widok Warszawy, powstał przed rokiem 1581, najprawdopodobniej w roku 1573. Przedstawia (od lewej strony): kościół Św. Anny, Zamek Królewski po przebudowie w latach 1569 - 1572, Starą i Nową Warszawę, most Zygmunta Augusta (jagielloński) przed sejmem elekcyjnym na Kamionie 5 kwietnia 1573 roku. W mieście dominuje Kolegiata Św. Jana Chrzciciela ze zniszczoną po pożarze w roku 1544 górną częścią wieży (odbudowaną w roku 1586). Widok ten zamieszczony został jako winieta na s. 213 [w:] Constitucie Statuta y Przywileje, na walnych Seymiech Koronnych (...) aż do roku 1581 uchwalone... Kraków, drukarnia Mikołaja Szarffenbergera, 1581 [drzeworyt, papier żeberkowy, wymiary oryginału 3,6 x 14,5 cm]

 

13. Varsovia - widok ogólny Warszawy sprzed 1586 roku. Przedstawia widok Warszawy Koronnej (herby Zygmunta Augusta i Stefana Batorego) i mieszczańskiej (herb Starej Warszawy) z prawego brzegu Wisły. Na pierwszym planie most elekcyjny Zygmunta Augusta z roku 1573. Rytował Abraham Hogenberg, według rysunku Jacoba Höfnagla i jego ojca Georga (Jorisa), zamieszczony [w:] Georg Braun, Civitates orbis terrarium, Theatrum urbium praecipuarum totius mundi liber sextus, Koloniae 1618 [miedzioryt ręcznie kolorowany 32x47,5 cm. - reprint Oficyny Wydawniczej "Sztych"]

 

14. Urbs Warsovia Sedes Ordinaria Regum Poloniae ea facie exhibita qua con..., - panorama Warszawy 1656:, rytował Nicolas Perelle według rysunku Eryka Jönsona Dahlbergha [w:] Samuel Puffendorf, De rebus a Carolo Gustavo gestis..., Norimbergae 1696 [miedzioryt 35 x 66 cm reprint Oficyny Wydawniczej "Sztych"]

 

15. Panorama konstytucyjna Warszawy 2000 r. - zdjęcie Panoramy Warszawy AD 2000, realizacja: Marek Ostrowski
- Samodzielna Pracownia Informacji Obrazowej SCI-ART. Opracowanie dawnej i współczesnej treści konstytucyjnej:
Adam Jankiewicz - Dyrektor Zespołu Prezydialnego Biura Trybunału Konstytucyjnego.

 

16. Panorama Warszawy ze szczytu wieży zamkowej, 1875 r. - wykonana w Drzeworytni "Kłosów" według rysunku Adolfa Kozarskiego (1836-1911). Drzeworyt wykonany został jako dodatek świąteczny dla prenumeratorów tygodnika "Kłosy". Rytowany był na podstawie serii fotografii Konrada Brandla wykonanych w dniu 26 sierpnia 1873 roku z rusztowania podczas remontu Wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego. Opracowanie treści konstytucyjnej: Adam Jankiewicz - Dyrektor Zespołu Prezydialnego Biura Trybunału Konstytucyjnego.

 

 

 

Dokumenty ze zbiorów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie

 

 

opracował: Michał Kulecki (AGAD)

 

W s t ę p

 

Prezentowane dziś w Trybunale Konstytucyjnym, pochodzące
z Archiwum Głównego Akt Dawnych dokumenty są bardzo różnorodne pod względem treści i formy zewnętrznej. Mamy tu dokumenty powszechnie znane, których powstanie w sposób znaczący oddziałało na dzieje Rzeczypospolitej. Są również takie, które spokojnie pokrywają się kurzem na półkach magazynów archiwalnych, a o ich istnieniu wiedzą tylko nieliczni archiwiści. Pokazujemy dokumenty spisane na pergaminie i papierze, opatrzone imponującą liczbą pieczęci (206 pieczęci wystawców przywieszone przy akcie Konfederacji Warszawskiej !) i tychże pieczęci pozbawione, dokumenty stanowiące samodzielne jednostki archiwalne i wpisane, czy też wszyte do ksiąg, a także rysunki. Niektóre dokumenty są eksponowane w postaci oryginałów, inne w postaci fotografii,
a całości przygotowanej przez AGAD części wystawy dopełniają fotografie wybranych pieczęci królów polskich.

Wszystkie te dokumenty łączy jeden wspólny mianownik
- prawo. Zostały one spisane bądź w celu stanowienia prawa, bądź
w celu jego przestrzegania, ewentualnie dla jego nauczania. Niezależnie od tego, czy skierujemy wzrok na reprezentantów szlachty, głównie koronnej, zgromadzonych podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta na zjeździe w Warszawie aby stworzyć podstawy dla sprawnego funkcjonowania pozbawionego władcy państwa, czy na grupę szlachty zgromadzoną w dalekim z koronnego punktu widzenia Wiłkomierzu w celu wybrania posłów na sejm, czy też na przedstawicieli narodu szlacheckiego podejmujących w latach 1788-1792 dramatyczną próbę ratowania Rzeczypospolitej przed ostatecznym upadkiem, wszystkich ożywiała jedna myśl. Zarówno w wieku XVI, jak też w stuleciach następnych pragnęli oni tworzyć dobre prawo dla utwierdzenia pomyślności państwa.

Nie wolno przy tym zapominać, że funkcja ustanawiania prawa w dawnej Rzeczypospolitej w osobliwy sposób splatała się z kontrolą jego przestrzegania. Przyjmując godność króla polskiego, książę andegaweński zobowiązał się do przestrzegania warunków, pod którymi został wybrany i do aprobaty funkcjonującego w Rzeczypospolitej systemu prawnego. Poddani, głównie w osobach senatorów, posłów na sejm, deputatów do trybunałów: koronnego i litewskiego, do trybunałów skarbowych i innych ciał kolegialnych, stali się kontrolerami swoich władców. Przysięgali im wierność i posłuszeństwo, jednak wyłącznie w granicach obowiązującego prawa i z możliwością zastosowania w uzasadnionych okolicznościach formuły de non praestanda oboedientia.

Aby można było skutecznie wykonywać obydwie wyżej wymienione funkcje, niezbędna była postawiona na odpowiednim poziomie edukacja prawnicza. Eksponowane tu dzieło, zawierające zwięzły wykład systemu prawnego funkcjonującego w Rzeczypospolitej, bez wątpienia było przeznaczone dla cudzoziemców. Znajdująca się w nim data (1732) sugeruje, że skierowano je do Sasów ze względu na łączącą w owym czasie Polskę z Saksonią unię personalną. Natomiast język, w którym zostało napisane, sprawiał, że mógł z niego korzystać każdy wykształcony przedstawiciel społeczeństw oświeconej Europy.

Upadek państwa jako efekt dokonanych trzech rozbiorów, a także liczne, dobrze udokumentowane fakty wpływają na utrzymywanie się zarówno wśród historyków, jak również w całym społeczeństwie malowanego ciemnymi barwami obrazu dziejów Rzeczypospolitej, zwłaszcza w wieku XVIII. Nie należy jednak uogólniać w sposób absolutny, przy odrobinie dobrej woli i odpowiednio starannych poszukiwaniach moża i z tego obrazu wydobyć wiele pozytywnych elementów, których nie powinniśmy się wstydzić.

 

 

Oryginały:

 

17. 28 I 1573. Varsoviae in conventione Regni generali. "Konfederacja Warszawska". Zjazd powszechny szlachecki
w Warszawie uchwala artykuły niezbędne dla zachowania pokoju i porządku wewnętrznego przed elekcją nowego króla. Śmierć Zygmunta Augusta i związane z tym wygaśnięcie dynastii Jagiellonów w linii męskiej stanowiło poważne wyzwanie dla świeżo umocnionego, dzięki zawarciu Unii Lubelskiej (1569 r.) związku Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, znanego jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Zgodnie
z obowiązującym prawem nie było nikogo, kto mógłby rościć sobie pretensje do władania państwem polsko-litewskim. Należało obawiać się dojścia do głosu tendencji separatystycznych, silnych zwłaszcza na Litwie, gdzie wielu nie było zadowolonych z zacieśnienia związków z Koroną, podejrzewaną o zamiar likwidacji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Istniała groźba elekcji dwóch różnych władców,
a sytuację dodatkowo pogarszał fakt braku istnienia gotowych rozwiązań prawnych, umożliwiających skuteczne funkcjonowanie państwa w nowej dla niego sytuacji. Konstruowanie nowego systemu prawnego trzeba było prowadzić oddolnie, drogą tworzenia faktów dokonanych. Taki charakter miał obradujący w Warszawie w styczniu 1573 roku zjazd generalny, pierwowzór późniejszych sejmów konwokacyjnych. Jego zadaniem stało się zapewnienie porządku wewnętrznego w kraju, m.in. przez uchwalenie konfederacji generalnej znanej jako konfederacja warszawska. Słusznie podnosi się ogromne znaczenie postanowień konfederacji warszawskiej dotyczących wolności wyznania. Nie wolno jednak zapominać, że konfederacja zapewniała nie tylko pokój religijny w Rzeczypospolitej. Zobowiązywała ona wszystkich obywateli państwa do podporządkowania się podejmowanym kolegialnie decyzjom i do zachowania istniejącego porządku prawnego.
W tym właśnie zakresie osiągnęła ona spektakularny sukces.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 4467.


 

18. 10 IX 1573. Lutetiae Parisiorum in ecclesia catedrali Beatae Mariae Virginis.

Henryk, obrany król polski, książę andegaweński potwierdza swoje zobowiązania przyjęte w związku z wyborem na króla polskiego.

Wybór na tron polski księcia andegaweńskiego, przedstawiciela panującej we Francji dynastii Walezjuszy miał charakter dwustronnej umowy. Henryk otrzymywał tytuł Króla Polskiego, Wielkiego Księcia Litewskiego itd. oraz władzę nad rozległymi obszarami środkowej i wschodniej Europy.
W zamian musiał zapłacić zobowiązaniami wynegocjowanymi przez swoich posłów. Obejmowały one w pierwszej kolejności sojusz polsko-francuski, następnie zaś wszechstronną pomoc elekta królestwu: sprowadzenie piechoty gaskońskiej, utrzymywanie floty na Bałtyku, dochody z francuskich posiadłości na potrzeby Rzeczypospolitej, obcy uczeni
w Akademii Krakowskiej i studia dla Polaków na paryskiej Sorbonie. Walezy miał również nie nadawać urzędów cudzoziemcom, potwierdzić prawa i przywileje posiadane przez swoich nowych poddanych, a także, niewątpliwie w celu związania się z poprzednio panującą dynastią poślubić królewnę Annę. Warunki te zaczęto określać dwojako. Część niezmienna, zawierająca aprobatę panującego w Rzeczypospolitej ustroju nosiła nazwę Artykułów Henrykowskich. Drugą część, układaną dla każdego kolejnego monarchy Rzeczypospolitej, obieranego podczas wolnych elekcji określano łacińskim terminem pacta conventa. Zaprzysiężenie całości przez elekta stało się niezbędnym warunkiem odbycia koronacji, a tym samym objęcia rzeczywistej władzy w Rzeczypospolitej.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 4468.

 

19. Rysunek przedstawiający pole elekcyjne. 1732.

("Facies campi electoralis").

Pochodzi z anonimowego dzieła w języku francuskim, zatytułowanego: "Traité de la Republique de Pologne pour servir d’instruction à la noble jeunesse", zawierającego wykład funkcjonującego w Polsce w połowie XVIII wieku ustroju politycznego. Przedstawia szlachtę zgromadzoną pod chorągwiami swoich województw wokół ogrodzenia, wewnątrz którego stała szopa, miejsce obrad senatu pod przewodnictwem prymasa - interrexa, przed nią zaś ławy, na których zasiadali posłowie. Należy bowiem pamiętać, że sam akt elekcji był tylko kulminacją obrad sejmu elekcyjnego. Toczyły się one w okresie co najmniej kilku tygodni, podczas gdy szlachta zjeżdżała właściwie tylko na elekcję i po niej udawała się do domów. Natomiast przed senatorami i posłami stało jeszcze zadanie ułożenia paktów konwentów i sporządzenia oficjalnego dokumentu stwierdzającego wybór. Rysunek, podobnie jak inne znajdujące się w cytowanym dziele, nie przedstawia konkretnego faktu, stanowi jednak precyzyjny plan sytuacyjny.

AGAD Nabytki niedokumentowe oddziału I nr 198.

 

20. 10 IX 1573. Lutetiae Parisiorum in templo Beatae Mariae Virginis.

Henryk, obrany król polski, książę andegaweński potwierdza treść statutów uchwalonych w Rzeczypospolitej podczas bezkrólewia.

Eksponowany na niniejszej wystawie wystawiony w Paryżu oryginał aktu dokumentującego dokonane przez Henryka Walezego w katedrze Notre Dame potwierdzenie paktów konwentów nie jest jedynym tego rodzaju dokumentem. Elekt musiał również potwierdzić całość stworzonego wtedy systemu funkcjonowania państwa. Akt ten, sporządzony w tym samym dniu co potwierdzenie paktów konwentów przetrwał do dnia dzisiejszego w postaci wpisu do Metryki Koronnej zatytułowanego "Statuta sub interregno sancita per serenissimum dominum regem nostrum confirmantur" (statuty podczas bezkrólewia uchwalone, przez najjaśniejszego pana, króla naszego są potwierdzone). Rzecz ciekawa w dziejach Rzeczypospolitej, to osobiste podpisanie przez króla niniejszego wpisu. Stanowił on ważny element przejęcia przez Henryka Walezego władzy w Rzeczypospolitej.

AGAD Metryka Koronna nr 112 k.12v - 13.

 

 

Fotografie:

 

21. 1732.

Rysunek przedstawiający wygląd izby senatorskiej przygotowanej do wspólnych obrad senatu i izby poselskiej na sejmie konwokacyjnym w czasie bezkrólewia ("Facies comitiorum sub interrego").

Pochodzi z anonimowego dzieła w języku francuskim, zatytułowanego "Traité de la Republique de Pologne pour servir d’instruction à la noble jeunesse", zawierającego wykład funkcjonującego w Polsce w połowie XVIII wieku ustroju politycznego. Na znak bezkrólewia tron królewski stoi odwrócony tyłem do sali, a baldachim nad nim jest zwinięty. Podobnie krzesła dla senatorów nie stoją prosto, przy tronie
są ustawione pod kątem.

AGAD Nabytki niedokumentowe oddziału I nr 198.

 

22. 1732.

Rysunek przedstawiający wygląd sali, w której odbywały się posiedzenia sądu relacyjnego ("Iudicia relationum propriarum Sacrae Regiae Maiestatis").

Pochodzi z anonimowego dzieła w języku francuskim, zatytułowanego "Traité de la Republique de Pologne pour servir d’instruction à la noble jeunesse", zawierającego wykład funkcjonującego w Polsce w połowie XVIII wieku ustroju politycznego. Poza stojącym pod baldachimem tronem królewskim widać osobny fotel dla arcybiskupa gnieźnieńskiego jako prymasa, ławy dla uczestniczących w obradach senatorów duchownych i świeckich oraz taborety dla referendarzy.

AGAD Nabytki niedokumentowe oddziału I nr 198.

 

23. 1606.

Instrukcja dla Krzysztofa Radziwiłła i Mikołaja Szyrynka, posłów powiatu wiłkomierskiego na sejm.

Dzieje parlamentaryzmu staropolskiego można obserwować nie tylko na poziomie centralnym, badając obrady sejmu. Równie wielkie znaczenie ma parlamentaryzm na poziomie lokalnym, widoczny w funkcjonowaniu sejmików. Zgromadzenia szlachty
z konkretnego województwa, ziemi, czy też powiatu stopniowo zdobywały sobie coraz większe uprawnienia, nie zamykające się
w wyborze posłów na sejm, deputatów do trybunałów: koronnego i litewskiego, lecz obejmujące również sferę podatków zbieranych na potrzeby lokalne. Bez przesady sejmiki można uważać za poprzedników dzisiejszego samorządu terytorialnego. Tu eksponowany jest najbardziej charakterystyczny przykład - instrukcja dla posłów na sejm zawierająca postulaty odnoszące się zarówno do spraw dotyczących całości Rzeczypospolitej, jak i do spraw lokalnych. Zazwyczaj teksty instrukcji znamy z wpisów do lokalnych ksiąg urzędowych (akta ziemskie lub grodzkie), tu mamy przykład oryginału zachowanego dlatego, że jednym z posłów był przedstawiciel jednej z najpotężniejszych na Litwie rodzin magnackich. Tekst jest opatrzony odciskami pieczęci i podpisami uczestników sejmiku, czynnych przy układaniu tekstu instrukcji.

AGAD Archiwum Radziwiłłów dz. II nr 445a, s.4-5.

 

24. 23 VII 1652.

Ostatnia karta egzemplarza druku konstytucji uchwalonych na sejmie rozpoczętym w Warszawie 23 VII 1652 roku, wszytego do księgi Metryki Koronnej.

Najważniejszy efekt obrad sejmowych, uchwalone konstytucje starano się szybko oddać do druku, aby następnie móc je rozesłać po kraju w celu jak najlepszego poinformowania społeczeństwa. Jeden egzemplarz pozostawał w kancelarii królewskiej. Większość z nich uległa zniszczeniu w 1944 roku, ocalały nieliczne, wpisane, czy też wszyte do funkcjonujących w kancelarii ksiąg. Mamy tu przykład egzemplarza wszytego do prowadzonych w kancelarii królewskiej ksiąg wpisów, znanych dziś jako Metryka Koronna. Zawiera on koniec deklaracji podatkowych składanych przez posłów litewskich w imieniu swoich powiatów, u dołu podpis marszałka sejmowego, starosty stężyckiego Aleksandra Sielskiego, adnotację "Do Metryki" i pieczęć wielką koronną odciśniętą przez papier.

AGAD Metryka Koronna nr 192.

 

25. 19 XI 1548.

Fragment najstarszego zachowanego w oryginale diariusza obrad sejmu walnego koronnego.

Obchodzona w 1993 roku 500 rocznica ukształtowania się parlamentaryzmu polskiego stała się okazją do przypomnienia jego dziejów, niezmiernie interesujących w skali całego kontynentu. Już w XVII wieku w Anglii, uchodzącej zapewne słusznie za ojczyznę parlamentaryzmu zdawano sobie sprawę, że bardzo podobny ustrój polityczny z decydującą rolą organu przedstawicielskiego w procesie stanowienia prawa funkcjonuje w Rzeczypospolitej. Diariusze sejmowe stanowią niezmiernie interesujące źródło dla badań nad naszym dawnym parlamentaryzmem, obrazują początkowo jego sprawne funkcjonowanie, później coraz głębszy upadek. Tu mamy fragment obrad pierwszego sejmu z okresu samodzielnego panowania Zygmunta Augusta, zawierający teksty mów wygłoszonych podczas wspólnych obrad senatu i izby poselskiej przez kasztelana krakowskiego, Jana Tarnowskiego (koniec), wojewody krakowskiego, Piotra Kmity (całość) i wojewody poznańskiego, Jana Latalskiego (początek). Omawiano sprawę uznania za królową żony Zygmunta Augusta, Barbary Radziwiłłówny.

AGAD Zbiór Branickich z Suchej nr 47/61, s.53-54.

 

26. 6 IX 1783, w Warszawie.

Michał Wandalin Mniszech, marszałek wielki koronny nakazuje właścicielom i administratorom pałaców, kamienic i dworków leżących w Warszawie i na jej przedmieściach, aby przesyłali na piśmie jego urzędnikom imiona i nazwiska osób zatrzymujących się u nich, bądź wynajmujących mieszkania. Jest to bardzo interesujący przykład funkcjonowania jurysdykcji urzędu marszałka wielkiego koronnego rozciągającej się na terytorium Starej Warszawy, Nowej Warszawy oraz tzw. jurydyk (samodzielnych jednostek administracjnych nie podlegających władzom wyżej wymienionych miast). Zwłaszcza działania wcześniejsze marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego prowadziły do stworzenia z Warszawy organizmu miejskiego nie odbiegającego zbytnio od najwspanialszych miast Europy wieku Oświecenia. Niniejszy uniwersał można uznać za początek funkcjonowania na obszarze Warszawy systemu szczegółowej ewidencji ruchu ludności.

AGAD Warszawa Ekonomiczne nr 860, s. 6.

 

27. 1 II 1655. Varsaviae.

Fragment rejestru spraw sądu relacyjnego koronnego.

Przed swój sąd relacyjny król mógł skierować każdą sprawę, z którą się do niego zwrócono. W szczególności służył on jako instancja apelacyjna w stosunku do wyroków wydanych przez sądy państw związanych z Rzecząpospolitą stosunkiem zależności lennej: Księstwa Pruskiego (do 1657 r.) oraz Księstwa Kurlandii i Semigalii (do zajęcia przez Rosję w II Rozbiorze). Dlatego też pod jego obrady w izbie, której wizerunek znajdujemy powyżej, trafiały rozmaite sprawy. Tu mamy najpierw notatkę dotyczącą sprawy zapewne między mieszczanami, następnie zaś początek zapisu rozstrzygnięcia sprawy między Janem Wielopolskim kasztelanem wojnickim a Piotrem Potockim wojewodą bracławskim o wypędzenie z dzierżawy niewymienionych dóbr królewskich.

AGAD Rejestry sądów: Asesorskiego, Relacyjnego i Sejmowego nr 20, k.93v-94.

 

28. 26 V 1792.

Formularz używany do głosowania w Izbie Poselskiej podczas obrad Sejmu Czteroletniego.

Mające zapobiec próbom zerwania przekształcenie sejmu, (jeszcze nie znanego pod nazwą Czteroletniego, czy też Wielkiego), w konfederację spodowało konieczność przeprowadzania imiennych głosowań w senacie i w izbie poselskiej nad każdą podejmowaną uchwałą. To z kolei wymusiło wprowadzenie rzeczy wcześniej nie znanych w polskim parlamentaryzmie - drukowanych formularzy zawierających zapis każdego głosowania, odrębnych dla posłów i senatorów. Przedstawiony jest tu początek zapisu głosowania nad pytaniem: "Czyli całkowity projekt deputacyi do interesów kurlandzkich wyznaczonej ma być przyjęty, czyli do poprawy odesłany?". Wynika z niego, że spośród posłów województwa krakowskiego 3 głosowało "za", 1 "przeciw", a 10 nie wzięło udziału w głosowaniu.

AGAD Archiwum Sejmu Czteroletniego nr 24, s. 15.

 

 

Fotografie pieczęci królów polskich.

 

29. Kazimierz Jagiellończyk - pieczęć średnia.

Tarcza z herbami: Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwa kaliskiego i Kujaw, otoczona 3 łukami, przytrzymywana przez 2 postacie, nad nią w małej tarczy podwójny krzyż Jagiellonów, w otoku tytulatura królewska. Zarejestrowana w katalogu Gumowskiego pod nr 27. Przywieszona przy dokumencie wystawionym 30 VI 1453 roku w Piotrkowie, zawierającym potwierdzenie praw i przywilejów nadanych przez poprzedników powszechności ziemskiej.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 4645.


 

30. Zygmunt August - pieczęć wielka koronna.

W środku tarcza z ukoronowanym Orłem pod koroną zamkniętą, otoczona przez 9 tarcz zawierających herby ziem, przeważnie koronych, podległych władzy króla i podwójny krzyż Jagiellonów, nad nimi tarcze z Pogonią i herbem Sforzów, w otoku tytulatura królewska. Zarejestrowana w katalogu Gumowskiego pod nr 50. Przywieszona przy dokumencie pergaminowym wystawionym 26 IX 1549 roku w Krakowie, zawierającym potwierdzenie nadania przez księcia mazowieckiego, Wacława klasztorowi Bożogrobców w Miechowie kościołów w Rembowie i Wyszogrodzie w ziemi wyszogrodzkiej.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 2742.

 

31. Henryk Walezy - pieczęć mniejsza koronna.

W środku ukoronowana koroną zamkniętą pięciopolowa tarcza z herbami na przemian Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, w tarczy środkowej lilie, herb Francji, w otoku tytulatura królewska. Zarejestrowana w katalogu Gumowskiego pod nr 59. Przywieszona przy dokumencie pergaminowym wystawionym 28 IV 1574 roku w Krakowie, zawierającym potwierdzenie praw posiadanych przez miasto Lwów.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 6193.

 

32. Stefan Batory - pieczęć majestatyczna (większa).

Postać króla siedzącego na tronie (na majestacie) pod baldachimem w kształcie namiotu, wokół herby ziem podległych władzy królewskiej oraz herb Batorych, w otoku tytulatura królewska. Zarejestrowana w katalogu Gumowskiego pod nr 62. Przywieszona przy dokumencie pergaminowym wystawionym 30 I 1580 roku w Warszawie, zawierającym nałożenie na kupców odwiedzający Lwów specjalnego cła, z którego dochód ma być przeznaczony na fortyfikację miasta.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych sygn. 6194.

 

33. Władysław IV - pieczęć wielka koronna.

W środku tarcza z Orłem mającym na piersiach małą tarczę z herbem Wazów, nad tarczą korona zamknięta oraz 12 małych tarcz z herbami, w otoku tytulatura królewska. Zarejestrowana w katalogu Gumowskiego pod nr 93. Przywieszona przy dokumencie wystawionym 31 V 1644 roku w Warszawie, zawierającym potwierdzenie uchwały podjętej przez radę miasta Stara Warszawa w sprawie utrzymania porządku w mieście.

AGAD Zbiór dokumentów pergaminowych nr 16

 

 

 

Ze zbiorów Muzeum Historycznego m.st. Warszawy

 

34. "Ogłoszenie Konstytucji 3-go Maja 1791 r."

Obraz olejny w ramie nr inw. MHW 17908

 

35. "Dzień Trzeciego Maja 1791 r."

Józef Łęski, 1792 według Jana Piotra Norblina, akwaforta, papier, nr inw. MHW 2254

 

36. "Ustawa Rządowa. Prawo Uchwalone dnia 3 maja 1791 r."

Druk, Warszawa, Drukarnia Michała Gröla Księgarza Nadwornego Jego Królewskiej Mości, nr inw. 1774

 

 

Ze zbiorów Archiwum Państwowego m.st. Warszawy

 

37. Plan de la ville de Varsovie dédié à S.M. Auguste III Roi de Pologne électeur de Saxe etc. levé par ordre de S.E.M. le comte Bieliński Grand Maréchal de la Couronne par M.P. Ricaud Tirregaille leut. Colonel et Ingenieur au Service du Roi et de la Republique

 

[Plan miasta Warszawy dedykowany Jego Królewskiej Mości Augustowi III Królowi Polski, Elektorowi Saskiemu, wykonany z rozkazu Hrabiego Bielińskiego Wielkiego Marszałka Koronnego przez M.P. Ricaud Tirregaille'a pułkownika i inżyniera w służbie Króla i Rzeczypospolitej 1762]

 

 

Zredukowana do skali ok. 1 : 6700, jednobarwna wersja miedziorytnicza rękopiśmiennego planu Tirregaille’a, 4 arkusze
o wym. 66 x 51 cm. Wykonana została przez G.J. Marstallera na czterech oddzielnych płytach. Zasięgiem obejmuje Warszawę
i Pragę, od Koszar Gwardii Pieszej Litewskiej (Ujazdów) do Koszar Gwardii Pieszej Koronnej (obecnie Cytadela), od Pola Elekcyjnego na Woli do jurydyk praskich na prawym brzegu Wisły. Praga została przedstawiona w sposób schematyczny, niezgodny z rzeczywistością. W zbiorach polskich zachowanych jest kilka egzemplarzy tej wersji planu. Plan Tirregaille’a w wersji miedziorytniczej był w wieku XVIII i na początku XIX wielokrotnie kopiowany i wydawany przez innych kartografów, takich jak: George Louis Le Rouge, Giovanni Antonio Rizzi Zannoni, Pierre François Tardieu.

 

 

 

Kartografia XVII i XVIII-wiecznej Europy oraz Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego

(reprinty przygotowane i oprawione
przez Oficynę Wydawniczą "Sztych")

 

38. Mapa Europy wydana przez Blaeu’a, pochodząca z "Atlasu Major" z 1662 r. wydanego w Amsterdamie.

Miedzioryt 55,6 x 40,8 cm.

 

39. Mapa Polski z ok. 1620 r. wydana przez Jodocusa Hondiusa II w Amsterdamie.

Miedzioryt 41,5 x 56, 5 cm.

 

40. Mapa ziem Rzeczypospolitej z 1672 r. Guillame Sansona wydana przez A. H. Jaillota.

Miedzioryt 55,5 x 88 cm.

 

41. Mapa ziem Rzeczypospolitej A. H. Jaillota pochodząca z "Atlasu Royal..." wydana w Amsterdamie przez Petera Mortiera w 1696 r.

Miedzioryt 48,5 x 60,5 cm.

 

42. Mapa I Rzeczypospolitej pochodzącej z "Atlasu Maior..." wydanego w oficynie Karola Allarda w 1696 r. lub z "Atlasu Maior..." wydanego w tejże oficynie ok. 1705 r.

Miedzioryt 50 x 59 cm.

 

43. Mapa Ziem Rzeczypospolitej z 1759 r. wydana przez Tobiasa Conrada Lottera w Augsburgu.

Miedzioryt 48,5 x 58,5 cm.

Zbiory własne Trybunału Konstytucyjnego

 

44. Faksymilie rękopisu Konstytucji 3 Maja 1791 roku, teksty i opracowania dotyczące dawnych konstytucji.


CONFOEDERATIO GENERALIS VARSOVIAE

 

 

My Rady Koronne, duchowne i świeckie, i rycerstwo wszystko, i stany insze jednej a nierozdzielnej Rzeczypospolitej z Wielkiej i z Małej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kijowa, Wołynia, Podlasia, z Ziemie Ruskiej, Pruskiej, Pomorskiej, Żmudzkiej, Inflanckiej i miasta koronne. Oznajmujemy wszystkim wobec komu należy na wieczną tej rzeczy pamięć, iż pod tym niebezpiecznym czasem, bez króla pana zwierzchniego mieszkając, staraliśmy się o to wszyscy pilnie na zjeździe warszawskim, jakobyśmy przykładem przodków swych sami miedzy sobą pokój, sprawiedliwość, porządek i obronę Rzeczypospolitej zatrzymać i zachować mogli. Przetoż statecznym, jednostajnym zezwoleniem i świętym przyrzeczenim sobie to wszyscy spólnie, imienim wszystkiej Rzeczypospolitej obiecujemy i obowięzujemy się pod wiarą, poczciwością i sumnienim naszym.

 

Naprzód żadnego rozerwania miedzy sobą nie czynić ani dysmembracyjej żadnej dopuścić, jako w jednej, nierozdzielnej Rzeczypospolitej, ani jedna część bez drugiej pana sobie obierać, ani stronnictwami prywatnymi z inszym narabiać. Ale podług miejsca i czasu tu naznaczonego zjechać się do gromady koronnej i spólnie a spokojnie tę sprawę obierania pana podług wolej Bożej do skutku słusznego przywieść. A inaczej na żadnej pana nie pozwalać, jedno z takową pewną a mianowitą umową: iż nam pierwej prawa wszystkie, przywileje i wolności nasze, które są i które mu podamy po obraniu, poprzysiąc ma. A mianowicie to poprzysiąc pokój pospolity miedzy rozerwanymi i różnymi ludźmi w wierze i w nabożeństwie zachowywać i nas za granicę koronną nigdy nie ciągnąć żadnym obyczajem ani prośbą królewską swą, ani płaceniu pięciu grzywien na drzewce, ani ruszenia pospolitego bez uchwały sejmowej czynić. Przetoż powstać przeciwko każdemu takiemu obiecujemy, kto by albo miejsca i czasy inne do elekcyjej sobie obierał i składał, albo tumultować na elekcyjej chciał, abo lud służebny osobliwie przyjmował, albo elekcyjej onej zgodnie od wszytkich zamknionej sprzeciwiać się śmiał.

 

A iż w Rzeczypospolitej naszej jest różnorodność niemała z strony wiary krześcijańskiej, zabiegając temu, aby się z tej przyczyny miedzy ludźmi rozruchy jakie szkodliwe nie wszczęły, które po inszych królestwach jaśnie widziemy, obiecujemy to sobie spólnie za nas i za potomki nasze na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi, pod wiarą, czcią i sumnieniem naszym, iż którzy jestechmy różni w wierze, pokój miedzy sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w Kościelech krwie nie przelewać ani się penować odsądzeniem majętności, poczciwością, więzieniem i wywołaniem i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego progressu żadnym sposobem nie pomagać. I owszem, gdzie by ją kto przelewać chciał, z tej przyczyny zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretekstem dekretu albo za postępkiem jakim sądowym kto to czynić chciał.

 

Wszakże przez tę konfederacyją naszę zwierzchności żadnej nad poddanymi ich, tak panów duchownych, jako i świeckich, nie derogujemy i posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psujemy. I owszem, jeśliby takowa licencyja gdzie była pod oblikiem wiary, tedy jako zawsze było, będzie wolno i teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego tam, tak w duchownych, jako i świeckich rzeczach podług rozumienia swego skarać.

 

Aby wszystki nadania zwierzchności i władze królewskiej dostojności kościelne, jako arcybiskupstw, biskupstw i inszych wszelakich beneficyj były dawane nie inszym, jedno rzymskiego Kościoła klerykom, obywatelom polskim według statutu; a beneficyja kościołów greckich ludziom tejże greckiej wiary dawane być mają.

 

A iż to do pokojów wiele należy, aby dyferencyje między stany hamowane były, a miedzy stanem duchownym i świeckim jest niemała różność o rzeczach świeckich doczesnych, obiecujemy wszystki ty miedzy sobą uzgodnić  na blisko przyszłym sejmie electionis.

 

Sprawiedliwości porządek taki w mocy zachowujemy, jaki sobie które województwo doma spólnie postanowiło, albo jeszcze postanowi zgodnie, także i około obrony potrzebnej zamków pogranicznych.

 

Któżkolwiek się komu o pewny dług zapisał i do grodu mocą zapisu odpowiedać się poddał dobrowolnie, bądź przed śmiercią, albo już i po śmierci królewskiej, takowy każdy podług zapisu swego niechaj zwykły postępek prawa cierpi. A panowie starostowie będą powinni mocą tego pospolitego obowiązku bez wszelakiej odwłoki obyczajem zwykłym sądzić, odprawować, egzekwować takowe kauzy sprawy, oprócz tych województw, które sobie formam sprawiedliwości i egzekucyjej specialem postanowili sub interregno abo jeszcze postanowić mają.

 

Zapisy wszelakie i zeznania dóbr wieczyste przed jawnymi księgami uczynione i które wprzód będą czynione przed czasem niebytności króla, spólnym tej konfederacyjej zezwoleniem umacniamy, aby sub interregno, począwszy od dnia śmierci królewskiej, nikomu w postępkach prawnych dawność ziemska nie szkodziła na potem do sprawiedliwości jego.

 

Także którzy mieli terminum brania pieniędzy na przeszłe Gody abo na Nowe Lato, abo na jaki czas już przeszły, ci wszyscy aby byli powinni brać swe pieniądze na pierwsze sądy, da-li Pan Bóg po obraniu nowego króla, albo na pierwsze leżenie ksiąg.

 

Obiecujemy też to sobie, że na elekcyją naznaczoną jadąc, i na miejscu będący, i do domu się rozjeżdżając, gwałtu żadnego ludziom i sami miedzy sobą czynić nie będziemy.

 

Ty wszystki rzeczy obiecujem sobie i na potomki swe chować statecznie i trzymać pod wiarą, czcią i sumnieniami naszymi. A kto by się temu sprzeciwiać chciał i pokój a porządek pospolity psować, przeciwko takowemu powstaniem na tego skazanie.

 

A dla lepszej pewności tych wszystkich opisanych rzeczy przyłożyliśmy pieczęci swe do tego i rękoma własnymi podpisali.

 

Actum Varschoviae in Conventione Regni Generali, vigesima octava Mensis Ianuarii, Anno Domini Millesimo Quingentesimo Septuagesimo Tertio.

(Dan w Warszawie na sejmie konwokacyjnym 28 stycznia 1573 roku)


Literae confirmationis articulorum Henrico Regi antea oblatorum.

 

S T E P H A N U S

Dei gratia, Electus Rex Poloniae, Magnus Dux Lithvaniae, Russiae, Prussiae, Samogitiae,

Kijoviae, Volhyniae, Podlachiae, Livoniaeque, etc. necnon Transylvaniae Princeps.

 

 

 

1.                   Rady Koronne, Rycerstwo y Stany wszelakie Korony Polskiey, y Litewskiego narodu, także y inszych wszystkich Państw do Korony należących, to sobie u Nas warowali. Ale My ustawiamy, y za prawa wieczne mieć chcemy, iż za żywota naszego, My y Potomkowie nasi Krolowie Polscy, y ciż Wielkie Xiążęta Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Kijowskie, Wołyńskie, Podlaskie, Inflantckie, y innych Państw nie mamy mianować, ani obierać, ani obierania iakiego składać żadnym sposobem, ani kształtem wymyślonym, Krola na Państwo, sukcessora naszego, wsadzać. A to dla tego, aby zawzdy wiecznemi czasy po ześciu naszym, y Potomkow naszych, wolne obieranie Krola zostawało wszem Stanom Koronnym. Dla czego y tytułu Haeredis używać nie mamy, ani Potomkowie nasi Krolowie Polscy.

2.                   A iż tey zacney Koronie narodu Polskiego, Litewskiego, Ruskiego, Inflantskiego, y innych iest nie mało dissidentes in religione, przestrzegaiąc napotym iakich sedycyi y tumultow, z tey przyczyny rozerwania albo niezgody religyi. Warowali to sobie niektorzy obywatele Koronni Konfederacyą osobliwą, że w tey mierze in causa religionis maią w pokoiu bydź zachowani, ktorą My im obiecuiemy trzymać w cale, czasy wiecznemi.

3. A w sprawach Koronnych ktore się dotykać będą osoby naszey y dostoieństwa naszego poselstw do cudzych kraiow wysyłania, y cudzych także poselstw słuchania y odprawowania, woysk iakich abo żołnierzow zbierania abo przyimowania, My y Potomkowie nasi nic zaczynać y czynić nie mamy, bez rady Rad Koronnych oboyga narodu, spraw Seymowi należących niwczym nie wzruszając. A wszkoż te poselstwa ktoreby się Rzeczypospolitey nie dotykały, a mogły bydź wedle ich czasu y potrzeb odprawowane: tedy te mamy y będziem mogli zawsze odprawować, za wiadomością Panow Rad Koronnych oboyga narodu, którzy przy Nas mieszkać będą.

4. O woynie abo ruszeniu pospolitym, nic zaczynać nie mamy, mimo pozwolenie Seymowe wszech Stanow, ani za granice Koronne oboyga narodu Rycerstwa Koronnego woiennym obyczaiem wywodzić żadnym sposobem, ani prośbą naszą Krolewską, ani płaceniem piąci grzywien super hastam, My, y Potomkowie nasi Krolowie Polscy, nie mamy, y słowem naszym Krolewskim przyrzekamy. Wszakże ieślibyśmy za uchwałą Seymową ruszenie pospolite uczynili, iednak nie dłużey mamy dzierżeć poddanych naszych na mieyscu, tam kędy im wiciami ostatecznymi, to iest, listy woiennymi, czas y mieysce, oznaczemy, iedno dwie niedzieli. A ieślibyśmy za pozwoleniem wszech Stanow, za granice poddane swe wywieść chcieli, a oni Nam tego dobrowolnie dozwolili: tedy na każdego zosobna iezdnego, żadney osoby nie wyimuiąc, także y szlachcica pieszego woynę służyć powinnego, powinniśmy im dać niż się z granic ruszemy po piąci grzywien, a nie mamy ich dłużey trzymać na żołdzie tych piąci grzywien, iedno ćwierć roku. Rozdziału żadnego na części woysk, tak wielkiego iako y małego, nie czyniąc między nimi. A ieślibyśmy ich do dwu niedziel nie ruszyli za granice, tedy przy Nas dłużey trwać nie będą powinni. A czasu woyny będziemy potszeby wszystkie kosztem swym odprawować, iako działa, prochy, puszkarze, draby, y straż wszelaką.

5. Granice Koronne oboyga narodu, y wszytkich Państw do Korony należących, od wtargnienia nieprzyiaciela wszelakiego, obroną opatrować nakładem naszym mamy, y powinni będziemy, y Potomkowie nasi, zostawuiąc kwartę w mocy wedle statutu Polskiego.

6. Często się też to przytrafiać może, iż między tak wielą Senatorow, sentencye, zdania, y rozumienia bydź mogą rożne, a nie na wszem zawzdy zgodne w sprawach wszelakich: przeto My y potomkowie nasi, władzą swą nic konkludować nie mamy, ale się co napilniey starać, abyśmy wszytkie do iedney sentencyi przywieść mogli, uważaiąc wszytkie wywody ich, ktoreby się z prawem, wolnościami pospolitemi, y z więtszym pożytkiem Rzeczyposp: pokazowały, a ktoreby wolnościom, prawom, y swobodom wszystkim Państwom nadanym, przeciwne nie były. A ieślibyśmy ich do iedney a zgodney sentencyi przywieść nie mogli, tedy przy tych konkluzya nasza zostawać ma, ktorzyby się nabliżey ku wolnościom, prawom a zwyczaiom, wedle praw każdey Ziemie, y dobremu R. P. skłaniali, okrom spraw Seymowych, ktore się zwykłym obyczaiem, z wiadomością y przyzwoleniem wszech Stanow odprawować maią. Gdyż to iest rzecz pewna y doświadczona, iż sama iedna Osoba Krolewska, u takich wielkich Państw tego Krolestwa, wszytkim sprawom zdołać nie może, zaczymby y w nierząd, y w niebespieczeństwo Korona wpaść mogła. Przeto ustawiamy, y za wieczne prawo mieć chcemy, aby każdego Seymu Walnego naznaczeni y mianowani byli z Rad Koronnych osob szesnaście, tak z Polski iako y z Litwy, y innych Państw do Korony należących, z wiadomością wszech Stanow, ku innym urzędnikom Koronnym Polskim y Litewskim, ktorzyby przy Nas ustawicznie byli, przestrzegaiąc osoby y dostoieństwa naszego, wolności pospolitey, bez ktorych rady y wiadomości nic My y potomkowie nasi, czynić nie mamy, ani będziemy mogli w sprawach potocznych (nie wzruszaiąc nic Seymowych). A ci Panowie będą powinni przestrzegać, aby we wszytkich sprawach nic się nie działo contra dignitatem nostram, y przeciw prawu pospolitemu: z czego potym będą powinni respondować na Seymie Walnym blisko przyszłym. A wszakże każdemu z Panow Rad Senatorow, przyiechać do Nas ilekroć ktory raczy, y obecnie mieszkać, wolno ma bydź, y do tey sprawy, y do każdey inney, iako Rady przypuszczamy, y o wszystkim radzić y wiedzieć powinni będą: także ci Deputaci nic przed żadnym z nich mieć nie będą więcey, okrom tego, iż iuż oni do czasu swego obecnie powinni bądą mieszkać przy Nas. Nie zaniechywaiąc obyczaiu starego, opisowania listy naszemi ad Consiliarios absentes, gdy się co takiego trafi: naznaczenie tych Senatorow na Seymie ma bydź zaraz osob 16, na każde pułroka osob 4 ieden z Biskupow, ieden z Woiewod, a dwa z Kasztellanow, a maią iść koleią iako w Radzie siedzą. A ieśliby ktory w swey koleiey zostać nie chciał, abo per aliquod legale impedimentum nie mogł, aby się zaraz temże na Seymie opowiedział, a inszy ex ordine na iego mieysce necessario naznaczony był: a ci maią mieć opatrzenie z skarbu naszego, y potomkow naszych. Biskupi z Ruskich kraiow, y inni świeckiego stanu Senatorowie, każdy na swe pułroka po piąci set złotych, A panowie duchowni kraiow Polskich tego nie potrzebuią, gdyż są dobrze opatrzeni.

7. Seym Walny Koronny, we dwie lecie nadaley ma bydź składan, a gdzieby tego była pilna a gwałtowna potrzeba Rzeczyposp: tedy za radą Panow Rad oboyga Państwa, iako czas y potrzeba Rzeczyposp: przynosić będzie, powinni go składać będziemy. A dłużey go dzierżeć nie mamy, nadaley do sześci niedziel: a przed takowemi Seymy w Polszcze wedle zwyczaiu, a w Litwie wedle Statutu Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Seymiki Powiatowe bydź maią, iako w Kole, y w Korczynie, Seymik Głowny bywa, także w Litwie w Wołkowisku Głowny Seymik bydż ma. Na ktore Seymiki przez Posły swe, potrzeby przypadłe zwykłym obyczaiem oznaymiać mamy.

8. Obiecuiem toż słowem naszym Krolewskim, iż My y Potomkowie nasi, sygnetu żadnego używać nie mamy, ani pieczęci osobney w sprawach Rzeczypospolitey należących, tam intra quam extra Regnum, iedno Koronnych pieczęci, ktore przy Kanclerzach y Podkanclerzach są, tak Polskich, iako y Litewskich.

9. Urzędy Koronne oboyga narodu w cale zachowane bydź maią, także y Dworskich urzędow umnieyszać zatłumiać nie mamy, ale owszem ludziom statecznym, y godnym, y zasłużonym, oboyga narodu, a nie obcym, gdybykolwiek wakowały, powinni będziem dawać.

10. Aby wątpliwość żadna około gruntow szlacheckich nie była, wolne zawzdy ze wszemi pożytkami ktoreby się kolwiek na ich grunciech pokazowały; też y kruszcze wszelakie, y okna solne, zostawać maią: a My y Potomkowie nasi, przekazywać im nie mamy, czasy wiecznemi, wolnego używania.

11. Także obiecuiemy iż wykładow nie przypuścimy, ani wywodow żadnych z prawa obcego, ani daniny z Przodkow naszych dobr prawem dziedzicznym nadanych, aby miały bydź za lenna poczytane, tylko na ktorychby stało mianowicie, że są nadane jure feudali.

12. Starostowie pogranicznych y sądowych zamkow, y miast głownych, także y miasta głowne ktore Starostow nie maią, przysięgać Krolowi y Krolestwu maią, iż tempore Interregni, zamkow y miast, spuszczać nie maią ku szkodzie Rzeczypospolitey nikomu inszemu, iedno Krolowi wolnie za zezwoleniem wszech obranemu, y koronowanemu, pod utraceniem poczciwości, garła, y maiętności.

13. Korona Krolestwa Polskiego, ma być w skarbie Koronnym w Krakowie chowana, przez Pana Podskarbiego Koronnego, za pieczęciami y kluczami Senatorow tych, to iest: Kasztellana Krakowskiego, Woiewodę Krakowskiego, Poznańskiego, Wileńskiego, Sęndomirskiego, Kaliskiego y Trockiego; ktorzy iey otwarzać nie maią, iedno za zezwoleniem spolnym wszech Rad Koronnych, y Stanow. A wszakoż niebytność ktorego z nich, prze chorobę, abo inne legale impedimentum przekazać nie ma spolonego zezwolenia: owszem absens, za obwieszczeniem innych Senatorow, powinien tamże klucz swoy do innych kolegow przesłać. A ieśliby którego śmierć zaszła, tedy inni kolegowie praesentes moc maią zamek iego otworzyć, y pieczęć odeprzeć.

14. Sprawiedliwość pospolitą sądową niektore kraie Korony Polskiey sobie zwoliły, zdeymuiąc ią z osoby naszey, czego My im dozwalamy, y hamować nie mamy, z tym dokładem, że innym ktorzyby chcieli także u siebie postanowić, wolno bydź ma zawzdy: a poprawa iey ma bydź wolna za spolnym ich dozwoleniem. Y ieśliby się im zdało zasię ią na osobę naszą Krolewską włożyć, tedy ią powinni będziem na się przyiąć, My y Potomkowie nasi. Także też Panowie, Rady wszytkie, y Stany Wiekiego Xięstwa Litewskiego, y Ziem, Wołyńskiey, Kijowskiey, Bracławskiey, które się prawem Litewskim sądzą, to tymże sposobem postanowili, iż do Seymu przyszłego na Koronacyą naszę złożonego, praw swych poprawić, y obyczay sprawiedliwości między sobą postanowić maią. A iako oni między sobą postanowią, y na co się większa część tych, ktorzy się prawem Litewskim sądzą, zgodzi, to My wszytko przy Koronacyi naszey poprzysiądz powinni będziemy, y na potym także praw swych y sądow poprawować im będzie wolno zawzdy.

15. Osobliwie to waruiemy, iż podatkow, ani poborow żadnych na imionach naszych Krolewskich, y Rad Duchownych, także ceł nowych na miastach naszych w Polszcze y w Litwie, y we wszystkich Ziemiach do Korony należących, składać y postanawiać nie mamy, bez dozwolenia wszech Stanow na Seymie Walnym. Ani też monopolia rzeczy tych, ktore z Państw Koronnych, tak Polskich iako Litewskich pochodzą, ustawiać dopuścić nie mamy.

16. A iż na małżeństwie naszym wiele R. P. należy, tedy obiecuiemy, y przyrzekamy za się y za Potomki nasze Krole Polskie, nigdy nic nie stanowić, ani przed się brać, około małżeństw naszych, mimo wiadomość y przyzwolenie Rad Koronnych oboyga narodu. A okrom takowych przyczyn ktore pismem y słowem Bożym są wyrażone, żadnych okazyi do niemieszkania powinnego w małżeństwie, abo do rozwodu, szukać sobie nie będziemy.

17. Kondycye wszytkie przez Posły nasze imieniem naszym podane y umocnione, wypełnić wszytkie powinni będziemy, y słowem naszym przyrzekamy to wszytko, y coby iednokolwiek ieszcze wolności praw swych Stany Koronne oboyga narodu Nam przy Koronacyi podali, przyimuiemy, y przyiąć mamy, poprzysiądz, utwierdzić, y na potomne czasy mocno trzymać, wypełniać powinni iesteśmy, y obiecuiemy, pod wiarą y przysięgą naszą, słowem naszym przyrzekamy, utwierdzamy, na wieczne czasy. A ieślibyśmy (czego Boże uchoway) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycyom wykroczyli, abo czego nie wypełnili: tedy obywatele Koronne oboyga narodu, od posłuszeństwa y wiary Nam powinney, wolne czyniemy.

18. Stanowiono y pisano to wszystko przez Rady Koronne oboyga narodu, Rycerstwo y Stany wszech Państw do Korony należących, na Seymie pospolitym Elections pod Warszawą przy wsi Kamionney, dnia dwudziestego maia, roku Bożego, tysiącnego, pięćsetnego siedemdziesiątego trzeciego.

 

 

 

Stephanus Electus Rex.

Martinus Berzevicejus, Procancell.